Systemisch... wat?

Ondanks de beperkte ruimte, zal ik hier een poging doen uit te leggen wat systemisch werken is. SPOILER ALLERT: het kan grote positieve gevolgen voor je hebben…; )

Met 'jouw systeem' wordt vaak bedoeld het gezin waarin je geboren wordt.

Met een 'systeem' wordt een samenwerkende groep bedoeld. Het kan dus gaan om je voetbalteam of de afdeling waarop je werkt. Allebei ‘systemen’. Maar ook je huidige gezin is een systeem en het gezin waarin je geboren bent. Dat laatste noemen we wel ‘je systeem van herkomst’. Binnen ieder systeem is er sprake van bepaalde dynamieken. Patronen. Deze zijn vaak niet zichtbaar. Maar omdat ze werken als een mobiel, zal wanneer er bij één van ‘leden’ van het systeem iets verstoord raakt, door één of meerdere andere leden op gereageerd worden om de balans in het systeem te herstellen. Het is vaak die reactie, die ooit zo logisch leek, die er later toe kan leiden dat mensen zich onprettig gaan voelen of tegen problemen aanlopen en hulp inschakelen. Systemisch werken levert inzicht in dit proces van (veelal ongemerkte) actie en reactie en het ontstaan van patronen en kan veel opheldering en uiteindelijk rust opleveren.

Uit het bovenstaande blijkt al, dat wanneer er sprake is van een hulpvraag, die vraag eigenlijk nooit echt één persoon betreft. Wanneer ik een kind ontvang in mijn praktijk vanwege extreme boosheid, is dat vaak een probleem van het hele gezin. 

Niet zelden is dáár waar het gedrag ouders raakt, te herleiden tot iets dat speelt in dat ándere systeem waar ouders lid van zijn; hun systeem van herkomst.  

Voor het succesvol functioneren van ieder systeem moet het op een aantal vlakken ‘goed’ zitten. Wanneer er problemen spelen in het systeem, kan er sprake zijn van disbalans op één of meerdere van die vlakken. Deze zijn: 

  1. Chronologie: anciënniteit en de juiste plek.
  2. Iedereen hoort erbij
  3. Iedereen draagt zijn lot
  4. Geven en nemen
  5. Geven en nemen tussen broers en zussen

Chronologie: anciënniteit en de juiste plek.

In ieder systeem (laat ik het gezin nemen) is er sprake van een rangorde (verticaal) en een volgorde (horizontaal). Om eenvoudig inzicht te krijgen in hoe de rangorde zou moeten zijn in jouw gezin en gezin van herkomst, kun je je stamboom uittekenen. In ieder geval tot en met de gezinnen van je ouders, en inclusief nieuwe relaties en kinderen, adopties en overledenen.

Een voorbeeld van verstoring in de rangorde tussen ouders en kinderen is wanneer de dochter in het gezin de plek in zou nemen van haar overleden moeder. Dit zal ten koste gaan van haar plek als kind. In dit voorbeeld kan direct ook een verstoring optreden in de volgorde tussen broers en zussen: deze dochter staat immers niet meer op de juiste plek in de rij van broers en zussen. 

Iedereen hoort erbij

Wanneer je je stamboom hebt uitgetekend, kan het gebeurd zijn dat je er niet helemaal uitkwam. Hoeveel broers had mijn moeder nu eigenlijk…? Was er niet ergens, in een ver buitenland nog één…? In dat geval kan het zijn dat iemand er niet langer bij heeft mogen horen. Terwijl volgens de principes van systemisch werken iedereen er wél bij hoort. Dus ook het gezinslid dat er zelf voor heeft gekozen te verdwijnen, of het geaborteerde kindje uit een gewelddadige relatie, waar je liever niet meer aan denkt. Zodra iemand wordt verstoren, doodgezwegen of vergeten, treedt er disbalans op. Dit kan tot uiting komen in het gedrag van een kind dat zich onbewust met deze persoon verbindt.

Iedereen draagt zijn lot

Volgens dit principe draagt iedereen zijn eigen lot; ouders en kinderen. Disbalans kan hierbij optreden wanneer er bijvoorbeeld een zwaar gehandicapt kind in de familie is. Uiteraard wordt een broer of zus, en ook de ouder, belast met het effect van dat lot. Dat effect is dan zijn lot. Maar het lot van het gehandicapte kind is niet zijn lot. Dat hoor bij het gehandicapte kind. Het dragen van iemands lot kan generaties teruggaan. Zo had ik jaren geleden in mijn praktijk een jongen die gepest werd én altijd in de bres sprong voor andere kwetsbare kinderen op het schoolplein. Zelfs in zijn ‘ideale wereld’ hoorde dit erbij, net als de aanwezigheid van een ‘een grote draak’ of andere dreiging. Naar zijn opa was een straat vernoemd. Die bleek een Joodse verzetsheld.

Wanneer een ouder een zwaar lot draagt kan het (onbewust) de hulp van een kind inroepen. Een kind zal uit loyaliteit altijd aan een dergelijk verzoek voldoen, maar is dan niet meer vrij. Wanneer het kind inziet dat het lot van zijn ouder niet zijn lot is, zal het weer ‘kind’ kunnen zijn (zijn eigen plek weer in kunnen nemen in de rangorde) en zich in plaats van op het verleden op de toekomst (en wellicht zijn eigen kinderen) kunnen richten.  

Geven en nemen

Het vierde uitgangspunt is dat van geven en nemen. Ouders geven en kinderen nemen. Wanneer ouders zich als kind gesteund voelden door hun eigen ouders kunnen ze dat gemakkelijk doorgeven. Wanneer die stroom echter is gestokt, ontstaat er bij de ouder een behoefte. Dat levert vaak een disbalans op in de daaropvolgende stroom van ouder richting kind. Zo kunnen ouders wensen dat hun kinderen hen de liefde en aandacht zullen schenken die ze gemist hebben. Of kunnen ze van hun kinderen de erkenning verwachten, die ze graag hadden gehad. Bijvoorbeeld de erkenning ‘een goede moeder’ te zijn. Uit liefde en loyaliteit zal een kind aan het beroep voldoen. Wanneer de taak echter te zwaar wordt, zullen deze kinderen ze zich gaan afwenden. 

Geven en nemen tussen broers en zussen

Waar ouders geven en kinderen nemen (en er dus prakte is van ongelijkheid), is het tussen broers en zussen zo dat er over en weer evenveel gegeven en genomen moet worden. Wanneer een oudere broer echter bepaalde taken op zich neemt voor zijn jongere zusje zonder dat die disbalans hersteld wordt, zal dat uiteindelijk tot problemen leiden. Datzelfde kan spelen tussen de ouders zelf. Ook daar zal het geven en ontvangen in balans moeten zijn. De meeste mensen geven echter makkelijker dan dat ze nemen. Dat kan weer zijn oorsprong hebben in één van de eerdergenoemde dynamieken.  

Opstellingen

Eén van de manieren om tot de kern van bijvoorbeeld een opvoedprobleem te komen met in achtneming van deze systemisch dynamieken is het maken van een zogenaamde opstelling. Dat betekent dat je het systeem in feite ‘neerzet’. Dat kan met behulp van andere mensen (zoals in een "familieopstelling"), maar net zo goed met duplo-poppetjes, of met gebruik van matjes op de vloer (dat heet dan een "opvoedopstelling"). Tijdens zo’n opstelling gebeurt er iets bijzonders. 

Niet op rationeel niveau, maar op een onderliggende, systemische, laag wordt de eventuele disbalans zichtbaar. 

Het wordt dan voelbaar dat iemand zich bijvoorbeeld verantwoorlijk gedraagt voor het lot van een ander.  Of dat iemand de plek ingenomen heeft van zijn ouder. Wanneer die balans is opgemerkt, en met behulp van bepaalde zinnen of een handeling is hersteld, kan liefde en energie weer stromen, en de blik in plaats van naar het verleden weer naar de toekomst gericht worden. We hebben dan loslaten wat niet (meer) bij ons hoort. 

Anders dan tijdens normale gesprekken bijvoorbeeld over het gedrag van een kind, gaat systemisch werk om onderzoek op de onderliggende laag. 

Systemisch werk laat licht schijnen op wat er ten diepste speelt. 

In mijn praktijk zet ik door middel van mijn vraagstelling, maar ook met gebruikmaken van poppetjes of vloermatjes regelmatig systemische werken in bij het zoeken naar de oplossing van de hulpvraag binnen een gezin. Voorbeelden van hulpvragen waar mogelijk disbalans in een van de hierboven genoemde uitgangspunten aan ten grondslag ligt zijn: 

  • Wanneer er bij jullie aan tafel niet zonder gedoe gegeten kan worden; 
  • Wanner jij meer dan je lief is geraakt wordt door het gedrag van je kind;
  • Wanneer jouw kind angstig blijft ondanks hulp; 
  • Wanneer jij je overbezorgd voelt over je kinderen;
  • Wanneer er veel strijd is tussen de kinderen;
  • Wanneer jouw kind slecht eet, of ondanks zijn leeftijd in zijn broek blijft plassen;
  • Wanneer jouw kind claimgedrag vertoont. 

Heb je interesse in een opvoedopstelling? Neem dan contact op of ga naar mijn pagina over Opvoedopstellingen



Terug naar overzicht